Rzeźby w starym Zoo

August Gaul, Lew, 1910

W Starym Zoo, mieszczącym się przy ul. Zwierzynieckiej w Poznaniu, stoi sześć rzeźb przedstawiających zwierzęta. Najlepiej rozpoznaną i najstarszą figurą jest lew, którego ufundowano w 1907 roku dla uczczenia postaci zmarłego dyrektora Roberta Jaeckla, który był pierwszym kierownikiem poznańskiego ogrodu zoologicznego, wtedy drugiej tego typu placówki w Polsce (pierwszym był ogród zoologiczny we Wrocławiu)¹. Odsłonięcie rzeźby, na którą fundusze zbierał specjalnie powołany komitet ds. budowy pomnika, nastąpiło w maju 1910 roku. Usytuowana na prostokątnym cokole figura lwa została wykonana przez mieszkającego w Berlinie niemieckiego rzeźbiarza Augusta Gaula, który specjalizował się w rzeźbach przedstawiających zwierzęta. Na postumencie, z jednej strony Gaul wyrzeźbił w reliefie portret Jaeckla, z drugiej umieścił inskrypcję w języku niemieckim: „Dem Begründer des Tierparks zum Gedächtnisse / Założycielowi Ogrodu Zoologicznego, ku pamięci”. Wykonana z brązu figura lwa, jak wskazywał Artur Kronthal w opracowaniu historii ogrodu w 1921 roku, była podobna do lwa wyrzeźbionego przez Gaula do ogrodu Berlińskiej Galerii Narodowej kilka lat wcześniej². Zdaniem Kronthala poznański lew ujęty został w sposób impresjonistyczny, dużo bardziej wrażeniowy niż lew berliński, będący rzeźbą naturalistyczną i dużo szczegółowiej opracowaną przez rzeźbiarza. Jest to szczególnie widoczne w uformowaniu grzywy poznańskiego lwa, która jest zdecydowanie bujniejsza i bardziej pofalowana, a samo zwierzę jest przez to mniej majestatyczne niż figura stojąca w Berlinie.

Edward Haupt, Marabut, 1928

Marabut autorstwa Edwarda Haupta siedzący na ogrodzeniu Starego Zoo powstał w 1928 roku z okazji PeWuKi czyli Powszechnej Wystawy Krajowej, która odbyła się w 1929 roku w Poznaniu. O istnieniu rzeźby wspominano w 1931 roku w artykule opublikowanym w „Kurierze Poznańskim” poświęconym twórczości rzeźbiarza, wymieniając ją obok najbardziej znanych rzeźb artysty³. Marabut afrykański, duży ptak pochodzący z Afryki, był jednym z gatunków zwierząt zamieszkujących poznański ogród zoologiczny w latach 20. XX wieku. Wymieniał go Kazimierz Szczerkowski, autor ilustrowanego przewodnika po zwierzyńcu opublikowanego w roku 1929, pisząc, że „marabuty z potężnemi dziobami⁴” zamieszkiwały pawilon dla ptaków strusiowatych, gdzie żyły także strusie: afrykański, australijski i amerykański oraz kazuar hełmiasty. Edward Haupt przedstawił zwierzę w pozie, w jakiej uchwycone zostało na fotografii zamieszczonej w przewodniku Szczerkowskiego⁵. Ptak z wydatnym, długim dziobem przysiadł na ogrodzeniu w majestatycznej pozie ze skrzydłami spuszczonymi w dół, obejmującymi jego cały tułów. Realistyczną rzeźbę marabuta cechuje prostota formy, jednak tak jak w przypadku figur przedstawiających postaci ludzkie, widać próbę uchwycenia przez rzeźbiarza charakteru i wyrazu tego posągowego, dużego zwierzęcia.

Wilk 

Pozostałe rzeźby stojące w ogrodzie zoologicznym są dziełami anonimowych twórców. W 2003 roku dziennikarze lokalnego dodatku „Gazety Wyborczej” we współpracy z pracownikami poznańskiego zoologa próbowali ustalić autorów tych figur, szczególnie kultowego wilka, ale niestety bez powodzenia. Ponieważ nie ma żadnych wzmianek o istnieniu tej i pozostałych prac: konia, małpy i pelikanów, w publikacjach poświęconych ogrodowi zoologicznemu z czasów PeWuKi, których powstało kilka, można przypuszczać, że zostały one ustawione na tym terenie w późniejszych latach. Z pewnością najbardziej znaną i lubianą rzeźbą jest wykonany z brązu, realistyczny posąg przedstawiający wilka, który prawdopodobnie został ustawiony w tym miejscu już w latach 30. XX wieku. W 2003 roku, dziennikarzom, dzięki pomocy czytelników, udało dotrzeć się do najstarszej fotografii przedstawiającej tę figurę, którą wykonano, jak się okazało, już w 1934 roku⁶. Wynika z tego, że z rzeźbą wilka fotografowało się już kilka pokoleń Poznaniaków – jest to bowiem najpopularniejsza figura stojąca w starym ogrodzie zoologicznym i ulubiony obiekt wszystkich dzieci, próbujących dosiadać to zwierzę.

Koń / Małpa / Pelikany

Kolejnym anonimowym dziełem stojącym w poznańskim Starym Zoo jest odlana w brązie rzeźba konia, która prawdopodobnie, jak ustalono podczas wspomnianego dziennikarskiego śledztwa, była łupem wojennym, porzuconym przez radzieckich żołnierzy w latach 40. XX wieku. Być może właśnie z tego powodu na łamach prasy lokalnej nie pojawiają się w tym okresie żadne wzmianki dotyczące ustawienia obiektu na terenie ogrodu zoologicznego. Adam Taborski, dyrektor ogrodu w latach 1968-1982, przypominał, że w próbach ustalenia autorstwa figury, które powzięto w latach 70. XX wieku, brali udział badacze z Niemiec, ponieważ przypuszczano, że obiekt mógł także być dziełem Augusta Gaula⁷. Niestety te przypuszczenia się nie potwierdziły i do dziś rzeźba ta pozostaje pracą anonimowego twórcy. Podobna historia wiąże się z rzeźbami przedstawiającymi małpę i pelikany. Wiemy tylko, że pierwsza z tych figur jest cementową kopią, ponieważ oryginalne dzieło, które trafiło do poznańskiego zwierzyńca pod koniec II wojny światowej, w związku z ewakuacją wrocławskiego ogrodu zoologicznego, zwrócono właścicielowi w latach 70. XX wieku. Wykonane w tej samej technice pelikany są prawdopodobnie najpóźniejszą rzeźbą, jaka pojawiła się na tym terenie. W latach 70. XX wieku wykonano je przy okazji wystawy zorganizowanej we współpracy ze Związkiem Hodowców Gołębi i Drobiu Ozdobnego⁸.

1. Zob. W. Molik, Poznańskie  pomniki w XIX i na początku XX wieku, „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 18. [↩]
2. A. Kronthal, Der Zoologische Gerten in Posen von 1871 bis 1921, Poznań 1921, s. 1-2. [↩]
3. Rzeźby Edwarda Haupta, „Kurier Poznański” 1931 R.26, nr 224, s. 3 [↩]
4. K. Szczerkowski, Ilustrowany przewodnik po ogrodzie zoologicznym w Poznaniu, Poznań 1929, s. 15. [↩]
5. Tamże, s. 29. [↩]
6. [bos], Stare Zoo odtwarza historię zwierzęcych rzeźb, „Gazeta Wyborcza”, 15.06.2003, https://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,1531468.html [dostęp 1.12.2025]. [↩]
7. J. Bosakowska, Historia rzeźb, które stoją na terenie starego Zoo, „Gazeta Wyborcza”, 16.06.2003, https://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,1533173.html [dostęp 1.12.2025]. [↩]
8. Tamże. [↩]